Dịch giả Nguyễn Lệ Chi: “Thành công của dòng văn học linglei tại Việt Nam cho thấy: văn chương không có biên giới”

Dịch giả Nguyễn Lệ Chi là người tiên phong đưa các tác phẩm thuộc dòng văn học linglei (Trung Quốc) đến Việt Nam và được độc giả đón nhận nồng nhiệt. Chị đã dành cho Đại Đoàn Kết một cuộc trò chuyện thẳng thắn, chân tình về hành trình 15 năm nỗ lực quảng bá, xuất bản các tác phẩm nổi tiếng của văn học đương đại thế giới, đặc biệt là văn học Trung Quốc tại Việt Nam.

* Cách đây 15 năm, dòng văn học linglei (Trung Quốc) với những cái tên: Vệ Tuệ, Cửu Đan, Bì Bì, Miên Miên, An Ni Bảo Bối… đã được dịch đồng loạt tại Việt Nam, từ đó, tạo nên những tác động tích cực cho những chuyển biến sáng tác với một tâm thế tự do và làn sóng tư tưởng khám phá mới cho các tác giả trẻ trong nước. Bắt đầu từ đâu, chị đã lựa chọn giới thiệu dòng văn học đó ở Việt Nam?

- Trong thời gian tôi theo học cao học chuyên ngành đạo diễn điện ảnh tại Học viện điện ảnh Bắc Kinh (2000-2004), tôi có điều kiện đọc nhiều sách văn học của các tác giả trẻ Trung Quốc và nhận thấy nhiều tư tưởng và lối sống mới mẻ, hiện đại, đầy cá tính từ họ. Tác phẩm của những tác giả này khác hẳn với những tác phẩm truyền thống, mang đậm hơi thở xã hội mới, hiện đại, phong cách, ồn ào, xô bồ nhưng vẫn lột tả được nội tâm của con người đầy giằng xé, cô đơn, thậm chí muốn gào thét nổi loan, muốn chứng tỏ cái tôi.

Các tác giả trẻ của Trung Quốc thời kỳ này cùng các tác phẩm của họ như thổi một luồng gió mới mạnh mẽ, đa sắc màu vào cuộc sống. Những nhân vật của họ, những câu chuyện của họ ít nhiều đều xuất phát từ thực tế kinh nghiệm sống của chính họ, vì vậy, chúng được viết ra rất tự nhiên và đầy thuyết phục, dễ chạm vào trái tim độc giả, đặc biệt là các độc giả trẻ.

Qua những tác phẩm này cùng những lối viết rất khác biệt đã tạo nên những phong cách sáng tác mới mẻ, rất thu hút, thậm chí đã nổi lên thành hiện tượng không chỉ chinh phục độc giả Trung Quốc, mà còn hấp dẫn cả độc giả các nước châu Á và thế giới.

Với dòng văn học linglei, họ đã tạo nên một sự khác biệt, đã đưa ra những góc nhìn khác về một xã hội mới đa dạng, hiện đại, phức tạp, đầy rẫy hiểm nguy nhưng cũng không kém phần cô đơn.

Tôi đã bị hấp dẫn bởi dòng văn học đó, vì sự mới lạ của nó, nên quyết định giới thiệu vào Việt Nam và may mắn được nhiều độc giả Việt Nam yêu thích và ủng hộ.

* Thành công của dòng văn học linglei tại Việt Nam được báo chí lúc đó đồng loạt đưa tin và đánh giá là “một hiện tượng”, chị cảm thấy ra sao?

- Tôi cũng thấy vui mừng vì nhận được sự đồng cảm của độc giả và báo giới Việt với dòng văn học linglei. Xét cho cùng, việc khao khát được đi vào đời sống nội tâm của những nhân vật có cá tính, được sống cùng họ, được ngụp lặn trong những nỗi vui buồn của họ, được tìm hiểu về đời sống xã hội mới quanh ta luôn là điều mà độc giả nhiều nước mong muốn.

Xã hội càng hiện đại, biển người càng mênh mông, cuộc sống càng phức tạp, con người càng dễ cảm thấy cô đơn hơn và càng có nhu cầu được chia sẻ, được đồng cảm. Dòng văn học linglei được ủng hộ bởi sự khao khát vươn lên được sống là chính mình của từng nhân vật, dẫu mỗi nhân vật trong các tác phẩm rất khác biệt. Nhu cầu được khẳng định mình, nhu cầu được chia sẻ luôn có.

Việc báo giới và độc giả Việt đón nhận dòng văn học này cho thấy xã hội Việt Nam, con người Việt Nam đã cởi mở hơn để đón nhận những điều khác biệt cả trong tư duy và lối sống. Chỉ có việc chấp nhận sự đa dạng về tính cách, đa dạng về suy nghĩ, đa dạng về văn chương mới có thể xây dựng nên một xã hội đa sắc, tân tiến và hiện đại. Và dĩ nhiên, các tác phẩm này được đón nhận như vậy cũng bởi vì chúng đều mang đậm giá trị nhân văn.

* Qua thành công của dòng văn học linglei tại Việt Nam, có thể thấy, từ văn chương, cụ thể là sự cách tân của các tác giả Trung Quốc có thể tác động mạnh mẽ tới tư tưởng, tinh thần của người đọc ở bất cứ đất nước nào… 

- Điều đó cũng có thể xảy ra, không chỉ riêng từ nhà văn Trung Quốc hay tác giả Việt, mà có thể tác động tới tác giả của những nước khác nếu họ nhận thấy có sự đồng cảm, sự rung động và thấu hiểu sâu sắc. Việc bạn đọc một cuốn sách và lập tức nó có tác động mạnh mẽ đến tư tưởng, tinh thần của bạn là có nhưng khá hiếm nếu đối tượng bị tác động là tác giả. Bởi những người viết tự thân đều có cá tính và cái tôi mạnh mẽ, họ hiếm khi chịu sự tác động về tư tưởng, về tinh thần bởi bất kỳ ai. Họ chỉ chấp nhận điều đó một khi họ nhận thấy sự đồng cảm sâu sắc từ tác phẩm đó, như thấy một phần nào đó tâm hồn họ, con người họ trong đó, và họ ủng hộ nó, nghĩ về nó như một điều rất tự nhiên.

Khi đưa dòng văn học linglei vào Việt Nam, tôi không hề nghĩ đến việc sự cách tân của các tác giả trẻ Trung Quốc lại tác động đến tác giả Việt. Tôi chỉ nghĩ đơn thuần về việc chia sẻ những tác phẩm mới mẻ, những phong vị khác lạ cho độc giả Việt. Tuy nhiên việc chúng đã tác động được ít nhiều tới tư tưởng, tinh thần của một số tác giả Việt đã chứng tỏ một điều. Đó là văn chương không biên giới, hệ tư tưởng có thể chung nhịp đập dẫu không hề quen biết nhau, những tác giả trẻ sống trong cùng một thời đại, tuy khác nhau về ngôn ngữ, về vị trí địa lý, về môi trường sống nhưng vẫn có thể mang chung những tư duy như nhau, những suy nghĩ giống nhau về con người, về cuộc sống... Và qua văn chương, họ được tìm thấy nhau, nhận ra những điểm chung và đồng cảm về tâm hồn. Đó cũng là sức mạnh của văn chương.

Dịch giả Nguyễn Lệ Chi cùng nhà văn Trung Quốc Đông Tây.

* Không chỉ riêng dòng văn học linglei, chị vẫn âm thầm và bền bỉ giới thiệu văn học Trung Quốc đến Việt Nam suốt 20 năm qua? 

- Đúng vậy, bên cạnh các dòng văn học khác như Mỹ, Anh, Úc, tôi vẫn kiên trì giới thiệu dòng văn học đương đại Trung Quốc với độc giả Việt. Khi tôi xuất bản sách của họ vào Việt Nam, họ chưa nổi tiếng quốc tế, thậm chí cũng không có nhiều giải thưởng lớn trong nước họ. 

Tuy nhiên qua các tác phẩm của họ, tôi nhận thấy nhiều giá trị sâu sắc và có sức sống với thời gian, độc giả Việt có cơ hội được thưởng thức nhiều tác phẩm văn học có giá trị, hiểu biết thêm về đất nước, con người, xã hội Trung Quốc qua những chặng đường lịch sử khác nhau. Và may mắn thay, sau một thời gian tôi xuất bản sách của các tác giả này qua nhiều năm, tới nay, họ đều gặt hái được nhiều giải thưởng lớn trên văn đàn quốc tế và văn đàn Trung Quốc. Đó là các tác giả: Lưu Chấn Vân, Khâu Hoa Đông, Mạc Ngôn, Đông Tây, Hoàng Bội Giai, Lưu Tỉnh Long, Chu Sơn Pha, Lý Ước Nhiệt, Điền Nhĩ, Hoàng Bội Hoa, Chu Đại Tân, Phàm Nhất Bình, Trình Vỹ, Tào Văn Hiên... 

Các tác giả này đã mang lại nhiều tác phẩm với những phong cách viết rất khác biệt, đa dạng, đề tài phong phú, hấp dẫn.

* Vì sao chị luôn lựa chọn giới thiệu tác giả từ Trung Quốc? Và đến bây giờ, độc giả Việt Nam đón nhận các tác phẩm văn học Trung Quốc được dịch ra sao?

- Thực ra tôi cũng giới thiệu, xuất bản nhiều sách văn học các nước khác vào Việt Nam như Mỹ, Anh, Úc... nhưng có lẽ dòng văn học Trung Quốc vẫn nổi bật và luôn được độc giả đón nhận hơn. Điều này xuất phát từ những yếu tố rất khách quan và chủ quan. Trước hết tôi là một người yêu văn chương. Cha tôi trước kia từng tốt nghiệp cử nhân văn chương tại Nga, sau khi về nước từng tham gia giảng dạy văn tại Đại học Tổng hợp (Hà Nội), làm nhiều công việc liên quan đến văn chương như: nghiên cứu lý luận phê bình văn học, viết và sửa kịch bản điện ảnh, nhà báo, biên tập viên sách, dịch giả... Mẹ tôi từng là một diễn viên múa lâu năm, sau khi kết hôn và sinh con đã chuyển hẳn sang công tác tại một tờ báo điện ảnh. Cha mẹ tôi yêu thích sách, luôn dành dụm tiền lương hằng tháng để mua sách và vào thời khó khăn trong việc mua sách tại miền Bắc thập niên 70 thì việc mua vài cuốn sách văn học dịch cũng đủ tiêu tốn cả chỉ vàng. Trong căn hộ nhỏ 25m2 do Bộ Văn hóa phân cho cha mẹ tôi thời đó, chúng tôi không có gì ngoài bốn bức tường đầy sách.

Chịu ảnh hưởng từ cha mẹ mình, tôi yêu văn chương từ nhỏ và luôn đắm mình trong bầu không khí văn chương như vậy. Từ nhỏ, tôi đọc nhiều, từ các tác phẩm kinh điển của đủ các nước tới văn chương Trung Quốc. Sau này khi trưởng thành, tôi theo học ngôn ngữ Trung Quốc nên càng có điều kiện đọc văn chương Trung Quốc hơn và nhận ra rằng có nhiều tác phẩm hiện đại rất hay nhưng chưa được giới thiệu vào nước ta, và tôi cố gắng để thực hiện điều đó.

Văn hóa, hệ tư tưởng hai nước Việt, Trung khá tương đồng, vị trí địa lý, lối sống đều khá giống nhau nên việc độc giả Việt cảm nhận được sự tương đồng và yêu thích các tác phẩm văn học Trung Quốc cũng là điều dễ hiểu.

* Việc giao lưu giữa các nhà văn nổi tiếng của Trung Quốc tới Việt Nam vẫn được chị tổ chức?

- Tôi luôn mong muốn giới thiệu tác giả bước ra khỏi trang sách, giao lưu cùng bạn đọc. Vì vậy, tôi từng hai lần tổ chức giao lưu cho tác giả - nghệ sĩ Lục Tiểu Linh Đồng với độc giả TP.HCM và Hà Nội trong hai chuyến ông sang thăm Việt Nam. Tác giả này đã viết cuốn Lục Tiểu Linh Đồng bình Tây Du, được độc giả Việt rất yêu thích. Tập 2 của cuốn sách sắp được phát hành trong tháng 7 tới. Ngoài ra, hồi tháng 6/2016, tôi có tổ chức lễ ra mắt cuốn Mộng đổi đời của nhà văn Trung Quốc Đông Tây (chủ tịch Hội Nhà văn tỉnh Quảng Tây) và tổ chức lễ ký kết bản quyền sách với 6 nhà văn Trung Quốc khác tại Đường sách TP.HCM. Đồng thời, tôi cũng tham gia tổ chức lễ ra mắt 7 đầu sách văn học Quảng Tây ấn bản Việt tại thành phố Nam Ninh, Trung Quốc hồi cuối tháng 5/2019 vừa qua với sự tham gia của 6 nhà văn Trung Quốc.

* Vì sao các nhà văn Trung Quốc đồng ý đến Việt Nam để giới thiệu tác phẩm? Họ đã suy nghĩ và chia sẻ ra sao sau khi gặp gỡ các độc giả Việt Nam?

- Đối với tác giả, không gì hạnh phúc bằng việc được giao lưu với độc giả, trao đổi về những điều tâm đắc mà cả tác giả và độc giả cùng quan tâm. Được giao lưu với độc giả nước ngoài là điều mà tác giả càng mong muốn hơn nữa. Chính vì vậy, khi có điều kiện được sang Việt Nam ra mắt sách và giao lưu, các tác giả Trung Quốc rất vui mừng và nhiệt tình tham dự. Khi giao lưu cùng độc giả Việt, các tác giả Trung Quốc cũng khá bất ngờ khi thấy tác phẩm của họ nhận được sự đồng cảm và yêu thích của độc giả Việt. Họ nhận thấy so với các tác giả nước ngoài, tác giả Việt thấu hiểu tác phẩm của họ kỹ hơn, dễ đồng cảm hơn, có lẽ do bởi sự tương đồng về văn hóa, phong tục tập quán, lối sống của người dân hai nước.

* Gần đây, chị vừa tham gia giới thiệu tác phẩm của 7 nhà văn Trung Quốc mà chị đã dịch và xuất bản ở Việt Nam tại Quảng  Tây? Chị có thể chia sẻ trải nghiệm của chị khi tham gia chương trình này?

- Cuối tháng 5/2019, tôi đã sang thành phố Nam Ninh để tham gia tổ chức ra mắt 7 tác phẩm văn học Quảng Tây ấn bản tiếng Việt của 6 nhà văn Trung Quốc tiêu biểu tại đây. Các tác phẩm bao gồm: Tôi là kẻ ác của nhà văn Lý Ước Nhiệt, Lập bia trường thọ của Điền Nhĩ, Viên chức nhà nước của nhà văn Hoàng Bội Hoa, Thượng Lĩnh Án của nhà văn Phàm Nhất Bình, Mộng Đổi Đời và Hối Hận – hai tác phẩm này của nhà văn Đông Tây, Kẻ nhu nhược của nhà văn Chu Sơn Pha.

Buổi lễ ra mắt đã diễn ra vào sáng ngày 26/5/2019 tại Đại học Dân tộc Quảng Tây với sự tham gia của nhiều nhà văn, học giả, nhà báo và các du học sinh Việt Nam đang theo học tại đây. Nhiều câu hỏi thú vị đã được đặt ra. Các nhà văn Trung Quốc rất hào hứng khi tác phẩm của họ được dịch ra tiếng Việt và đồng loạt được ra mắt sách.

* Tiêu chí nào để chị lựa chọn tác phẩm của 7 nhà văn đó?

- Tôi căn cứ vào chất lượng, đề tài từng tác phẩm. Mỗi tác phẩm đều mang những thông điệp mạnh mẽ và khát vọng vươn lên trong cuộc sống. Chẳng hạn cuốn Mộng đổi đời đề cập tới khát vọng hiếu học của người nông dân, luôn mong muốn thay đổi số phận bằng đường học hành. Tuy nhiên, họ gặp không ít bất công trong cuộc sống. Uông Trường Xích thi đại học dư hơn 20 điểm chuẩn nhưng không được tuyển đỗ khiến cha anh, Uông Hòe, rất bất bình. Với mong muốn giúp con thoát khỏi kiếp nông dân nghèo giống mình, Uông Hòe quyết tâm đòi công lý cho con và kết quả là… bị tàn phế phải ngồi xe lăn suốt đời.

Cuốn Kẻ nhu nhược lại xoay quanh câu chuyện có tính chất truyền kỳ về Mã Đán - con trai duy nhất của lão chủ ba cửa hàng buôn gạo Mã Cạo Đầu, bản tính nhát gan; trung hậu nhưng cam chịu, nhẫn nhục; bị người xa kẻ gần gắn cho cái biệt danh là “thằng nhu nhược”. Cuốn sách ngầm đưa ra thông điệp: Để trưởng thành, người ta phải nỗ lực vứt bỏ tính nhu nhược của bản thân. Quá trình đó thường lấy đi không ít mồ hôi và nước mắt, thậm chí cả xương máu…

* Dự định sắp tới của chị về văn học?

- Bên cạnh dòng sách văn học dịch nước ngoài của phương Tây và Trung Quốc, tôi cũng đang xây dựng dòng văn học Việt Nam với nhiều tác giả trẻ có cá tính, các tác phẩm có giá trị, mang hơi thở cuộc sống đương đại.

Tôi tin tưởng rằng mỗi thế hệ tác giả đều ôm ấp những hoài bão mong muốn chuyển tải lên tác phẩm. Vấn đề là cần “đãi cát tìm vàng” để cho dòng chảy của văn học Việt mãi luôn được khơi thông, hòa chung nhịp chảy với văn học khu vực và quốc tế.

* Xin cảm ơn chị!

Nguồn: Đại Đoàn Kết